Mở không gian tăng trưởng mới từ khoa học công nghệ và kinh tế xanh

Thể chế mới cho mô hình tăng trưởng mới

Sau 40 năm đổi mới (1986-2026), Việt Nam đã đạt được những thành tựu phát triển kinh tế - xã hội có ý nghĩa lịch sử, từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung nghèo nàn trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình với quy mô GDP đạt 514 tỉ USD. Tuy nhiên, theo GS.TS Trần Thị Vân Hoa - Đại học Kinh tế Quốc dân, mô hình phát triển đất nước hiện tại đang bộc lộ nhiều hạn chế như chất lượng tăng cuộc sống chưa cao, ô nhiễm môi trường lớn, tăng trưởng vẫn phụ thuộc chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động giá rẻ…

Với bối cảnh trên, GS.TS Trần Thị Vân Hoa nhấn mạnh đổi mới mô hình phát triển đất nước là yêu cầu tất yếu và cấp bách khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới - giai đoạn mà các động lực tăng trưởng truyền thống (vốn, lao động giá rẻ, tài nguyên) đã tiến đến giới hạn, trong khi các động lực mới (khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh) đòi hỏi một khung thể chế và năng lực hoàn toàn khác.

“Thành tựu 40 năm Đổi mới cho thấy Việt Nam hoàn toàn có năng lực tạo ra những "kỳ tích" phát triển khi có tầm nhìn đúng, quyết tâm chính trị cao và thể chế phù hợp. Tuy nhiên, phép thử thực sự nằm ở khả năng chuyển hóa nghị quyết thành chính sách thiết thực, biến tầm nhìn thành hành động cụ thể, và thu hẹp khoảng cách giữa thiết kế chính sách và năng lực thực thi” - GS.TS Trần Thị Vân Hoa phân tích.

Để thực sự bước vào "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc", GS.TS Trần Thị Vân Hoa cho rằng, điều kiện tiên quyết là phải thực hiện đồng bộ, quyết liệt giải pháp với trọng tâm là đột phá thể chế, đẩy mạnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao - ba yếu tố mà cả lý luận lẫn thực tiễn quốc tế đều khẳng định là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.

“Thứ nhất, đẩy mạnh khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chính. Thứ hai, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN. Thứ ba, tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Thứ tư, phân bổ nguồn lực hợp lý theo hướng hiệu quả. Thứ năm, gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Thứ sáu, nâng cao năng lực hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế vùng” - GS.TS Trần Thị Vân Hoa đề xuất.

Nhà nước dẫn dắt và kiến tạo phát triển

Chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và chuyển đổi số không chỉ nâng cao năng suất mà còn tạo động lực mới, tăng sức cạnh tranh quốc gia.

Theo ThS. Trần Đình Nuôi - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Việt Nam cần chuyển dịch mạnh mẽ mô hình tăng trưởng từ dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên sang dựa vào năng suất, tri thức và đổi mới sáng tạo. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải nâng cao vai trò của khoa học công nghệ trong nền kinh tế, đặc biệt thông qua việc tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào sản xuất và quản lý. Đồng thời, cần phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia theo hướng đồng bộ và hiệu quả, trong đó tăng cường liên kết giữa Nhà nước - viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp.

Đặc biệt cần đổi mới vai trò của Nhà nước theo hướng kiến tạo phát triển, tập trung vào hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính và xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi. Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, kinh tế xanh và năng lượng tái tạo, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn đầu của quá trình đổi mới sáng tạo.

Đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, từ khu vực công đến khu vực tư nhân, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và năng lực cạnh tranh. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, kỹ thuật số và quản trị đổi mới sáng tạo.

“Cuối cùng Việt Nam cần tận dụng lợi thế hội nhập quốc tế và vị trí địa kinh tế, phát triển các ngành có tiềm năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời học hỏi và điều chỉnh linh hoạt các mô hình quốc tế phù hợp với điều kiện trong nước. Việc lựa chọn đúng trọng tâm phát triển, kết hợp giữa đổi mới sáng tạo và đặc thù quốc gia sẽ là yếu tố quyết định để Việt Nam đạt được tăng trưởng nhanh và bền vững trong giai đoạn tới” - ThS. Trần Đình Nuôi khẳng định.