Chương trình mục tiêu quốc gia: Giai đoạn mới - đột phá mớ

Nhờ các nguồn lực của CTMTQG, vùng cao có nhiều đổi thay rõ rệt

Hạ tầng đổi thay, vùng khó khởi sắc

Những năm qua, nhờ có nguồn lực từ các CTMTQG, luồng sinh khí mới đã lan tỏa đến nhiều vùng khó khăn trên cả nước. Xã Ô Lâm (tỉnh An Giang) là một địa bàn khó khăn với khoảng 65% dân số là đồng bào dân tộc Khmer. Ông Phan Thanh Lương, Chủ tịch UBND xã cho biết, trong 5 năm triển khai CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, kinh tế - xã hội địa phương đã từng bước ổn định, an sinh xã hội được đảm bảo. Tỷ lệ học sinh đến trường đạt trên 96,7%, tốt nghiệp cuối cấp đạt hơn 99%; thu nhập của đồng bào DTTS tăng hơn 1,2 lần; tỷ lệ hộ nghèo Khmer giảm 3 - 4%/năm. Được biết, trong giai đoạn 2021 - 2025, An Giang được Trung ương bố trí hơn 1.000 tỷ đồng cho CTMTQG 1719.

Ông Chau Sóc Sa, người có uy tín ở ấp Phước Thọ bồi hồi nhớ lại: “Chỉ mấy năm trước, đường sá còn đất gập ghềnh, mùa nắng bụi bay mù mịt, mùa mưa lầy lội. Bà con chở nông sản ra chợ phải chất lên xe bò. Nhưng nay, Nhà nước đầu tư làm đường bê tông, xe tải nhỏ có thể vào tận sân, thương lái thu mua tận nơi. Đời sống bà con hiện khá lên nhiều”.

Cũng nhờ các nguồn lực của CTMTQG, vùng cao có nhiều đổi thay rõ rệt. Những tuyến đường đất trước kia lầy lội mỗi khi mưa xuống nay đã được đổ bê tông, giúp việc đi lại và giao thương của người dân thuận lợi hơn. Hiện, 100% xã có đường ô tô đến trung tâm được rải nhựa hoặc bê tông; trên 95% thôn có đường ô tô được cứng hóa; 98% hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia; 93,5% hộ được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Đến hết năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh giảm còn 5,5%, bình quân mỗi năm giảm trên 4%. Riêng tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào DTTS giảm 6,36%/năm, vượt mục tiêu đề ra. Thu nhập bình quân của đồng bào DTTS đạt trên 33 triệu đồng/người/năm, tăng gấp đôi so với đầu kỳ.

Kết quả này là nền tảng để các địa phương tiếp tục thực hiện hiệu quả mục tiêu giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và phát triển toàn diện vùng đồng bào DTTS trong giai đoạn mới.

Tăng phân cấp, phù hợp đặc thù từng vùng

Tuy nhiên, tính đến cuối năm 2025, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công các chương trình mới chỉ đạt 66,6%, với sự chênh lệch đáng kể giữa các cấu phần: trong khi xây dựng nông thôn mới đạt tới 84% thì chương trình dành cho vùng đồng bào DTTS chỉ dừng lại ở mức 65%. Đáng quan ngại hơn, giải ngân kinh phí thường xuyên mới đạt 52% dự toán, cùng với việc vẫn còn 6 bộ, ngành và 15 địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn mức bình quân chung. Điều này phản ánh một sự thiếu đồng đều trong năng lực triển khai và tổ chức thực hiện giữa các đơn vị.

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, dù tổng thể đã cải thiện so với các năm trước, tiến độ giải ngân các CTMTQG vẫn chưa đạt được kỳ vọng. Bên cạnh các yếu tố khách quan như thời tiết cực đoan hay quá trình sắp xếp đơn vị hành chính gây gián đoạn quản lý, các nguyên nhân chủ quan vẫn đóng vai trò chủ chốt. Tình trạng phân bổ vốn sự nghiệp chậm, hồ sơ dự án chuẩn bị chưa đạt yêu cầu và kế hoạch vốn xây dựng thiếu sát thực tế đã dẫn đến việc phải điều chỉnh hoặc hoàn trả vốn. Đặc biệt, trách nhiệm người đứng đầu tại nhiều nơi chưa được gắn chặt với kết quả giải ngân, chưa coi đây là “thước đo” năng lực điều hành, dẫn đến tâm lý trì trệ trong thực thi công vụ.

Những thách thức này càng đứng trước yêu cầu được hóa giải sớm, bởi năm 2026 là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết của Quốc hội phê duyệt đầu tư CTMTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Theo Bộ Tài chính, tổng vốn ngân sách trung ương bố trí thực hiện các chương trình trong năm nay là 35.000 tỷ đồng. Tiến độ hoàn thiện cơ chế, phân bổ vốn và giải ngân vẫn đang trong giai đoạn đầu.

Để giải quyết triệt để tình trạng phân bổ vốn dàn trải và kém hiệu quả như giai đoạn trước, ông Tào Việt Thắng, Phó Vụ trưởng Vụ Tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo) cho rằng, trong thời gian tới, cần tăng cường rà soát, sửa đổi cơ chế, chính sách và ban hành đầy đủ văn bản hướng dẫn theo hướng tích hợp, đồng bộ; tăng phân cấp, giao quyền cho địa phương; bảo đảm phù hợp đặc thù từng vùng.

Trong đó, nguồn vốn là yếu tố then chốt. Cần ưu tiên đầu tư cho vùng đồng bào DTTS và miền núi nhằm thu hẹp khoảng cách; lồng ghép hiệu quả các nguồn lực, tránh dàn trải. Chương trình cần ưu tiên vốn tín dụng chính sách xã hội giai đoạn 2026 - 2035, tăng nguồn vốn ủy thác địa phương, tổ chức, cá nhân; đảm bảo tín dụng chiếm tỷ trọng hợp lý. Đồng thời trao quyền cho cấp xã, cộng đồng gắn với giám sát minh bạch; phát huy vai trò doanh nghiệp; vận động nguồn lực hỗ trợ giữa các vùng.

“Đặc biệt, khi vận hành chương trình cũng cần đẩy mạnh chuyển đổi số và công nghệ thông tin thông qua bộ chỉ số, hệ thống giám sát - đánh giá trực tuyến, kết nối liên thông dữ liệu. Công tác tuyên truyền, thanh tra, kiểm tra, giám sát xã hội phải được tăng cường, kịp thời khen thưởng, phòng ngừa tiêu cực, lãng phí và xử lý vi phạm”, ông Tào Việt Thắng nhấn mạnh.