Đánh thức giá trị “vàng” của nền kinh tế bạc

Cần gắn kết chặt chẽ nền kinh tế bạc với xu hướng chuyển đổi xanh và chuyển đổi số

Sức bật kinh tế từ bước ngoặt nhân khẩu học

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quy mô dân số nước ta năm 2025 đạt 102,3 triệu người, trong đó tỷ trọng nhóm người trên 60 tuổi tăng lên 14,5%. Dự báo đến năm 2030, cả nước sẽ có xấp xỉ 18 triệu người cao tuổi, tăng gần 4 triệu người so với năm 2024. Theo tiêu chí quốc tế, Việt Nam sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034 khi tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên chạm mốc 14%. Sự dịch chuyển cơ cấu này đặt ra áp lực lớn về hệ thống an sinh xã hội, nhưng dưới góc độ kiến tạo, đây chính là một "khoảng trống thị trường" khổng lồ, là động lực thiết yếu để Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế bền vững.

Chuẩn bị cho tương lai này, khái niệm “kinh tế bạc” (silver economy-liên quan đến người cao tuổi) đang trở thành tâm điểm trên các diễn đàn kinh tế quốc tế, đặc biệt, trong Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng. Theo đó, người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng phúc lợi, cũng là một bộ phận của nguồn nhân lực; đồng thời đặt ra mục tiêu Chỉ số phát triển con người (HDI) phấn đấu đạt 0,8; tuổi thọ trung bình 75,5 tuổi, trong đó thời gian sống khỏe mạnh phấn đấu tối thiểu đạt 68 năm. Việt Nam phấn đấu thuộc nhóm 40 quốc gia có Chỉ số hạnh phúc cao nhất thế giới. Đây là cơ sở chính trị về phát triển kinh tế bạc.

Thực tiễn cho thấy, người cao tuổi đang đóng góp những giá trị thặng dư to lớn cho nền kinh tế. Từng có 35 năm gắn bó, làm việc tại các lâm trường nên khi về nghỉ hưu, ông Trần Đình Từng (sinh năm 1958, tỉnh Bắc Ninh) mạnh dạn thuê đất để khởi nghiệp bằng mô hình ươm giống cây lâm nghiệp. Hiện với hơn 9 nghìn m2 vườn ươm, mỗi năm, công ty đưa ra thị trường từ 2 đến 2,2 triệu cây giống; trừ chi phí thu lãi hơn 200 triệu đồng. Không chỉ phát triển kinh tế gia đình, doanh nghiệp của ông còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho 10 lao động.

Không chỉ trực tiếp phát triển kinh tế, người cao tuổi còn là nhóm khách hàng tiềm năng cho nhiều ngành, dịch vụ, hàng hóa. Tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội đã ghi nhận sự xuất hiện của siêu thị đầu tiên dành riêng cho người cao tuổi tích hợp khu ẩm thực, nông sản sạch, thực phẩm chức năng và cả thiết bị hỗ trợ luyện tập. Hệ thống điểm bán với thiết kế thân thiện với lối đi rộng rãi, biển hiệu dễ nhìn, tích hợp khu tư vấn sức khỏe và trải nghiệm sản phẩm. Một mạng lưới dịch vụ đồng bộ từ thời trang, thực phẩm bổ sung, thiết bị vận động đến dụng cụ trị liệu đang dần thành hình, đáp ứng trọn vẹn nhu cầu của phân khúc khách hàng này.

Theo Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam Nguyễn Thanh Bình, cả nước hiện có hơn 9 triệu người cao tuổi đang tích cực tham gia lao động, sản xuất và kinh doanh, nhiều người đã được vinh danh là Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới. Dưới góc độ tiêu dùng, đây là một tệp khách hàng đầy tiềm năng. Nhóm người tiêu dùng cao niên có lợi thế vượt trội như tài chính tương đối ổn định, ít có nhu cầu vay mượn, rủi ro thất nghiệp thấp và sức mua cao. Điều này mở ra cơ hội kinh doanh rộng lớn trên hàng loạt lĩnh vực: từ chăm sóc sức khỏe, bất động sản nghỉ dưỡng, du lịch, thực phẩm, cho đến các dịch vụ tài chính, bảo hiểm và quản lý tài sản.

Kiến tạo hệ sinh thái toàn diện

Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng sự phát triển của kinh tế bạc tại nước ta vẫn đang đối mặt với những "điểm nghẽn". Các chuyên gia nhận định, Việt Nam chưa có một khung chính sách đồng bộ, hệ thống chăm sóc dài hạn còn yếu kém, chất lượng dịch vụ chưa cao và vai trò kinh tế của người cao tuổi chưa được phát huy đúng tầm. Đặc biệt, rào cản lớn nhất trong kỷ nguyên mới lại nằm ở chính tư duy và quan niệm văn hóa Á Đông, khi xã hội vẫn quen nhìn nhận người già gắn liền với sự yếu đuối và phụ thuộc.

Nhìn ra thế giới, các cường quốc châu Á đã đi trước một bước. Trung Quốc đang chứng kiến sự tăng trưởng bùng nổ của các ngành liên quan đến người cao tuổi nhờ chính sách khuyến khích mô hình chăm sóc y tế và viện dưỡng lão. Nhật Bản lại tập trung ứng dụng công nghệ cao như robot thông minh cho người già, đồng thời tăng độ tuổi nghỉ hưu, khuyến khích doanh nghiệp thuê nhân sự lớn tuổi làm cố vấn để tận dụng chất xám và gia tăng thu nhập cho họ.

Để kinh tế bạc thực sự trở thành bệ phóng mới, Việt Nam cần một chiến lược mang tầm quốc gia. Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đã vạch ra một tầm nhìn chiến lược, đó là cần nhìn nhận sự già hóa dân số không chỉ là gánh nặng mà là sự xuất hiện của một nguồn lực xã hội mới, một thế hệ "vàng" về kinh nghiệm sản xuất, quản trị và tri thức nghề nghiệp. Việc kích hoạt "kho báu tri thức" của hàng chục triệu người này chính là nền tảng cốt lõi của kinh tế bạc.

Cộng hưởng với tầm nhìn vĩ mô đó, dưới lăng kính thực tiễn của doanh nghiệp, ông Trần Kim Chung, Chủ tịch Tập đoàn CT Group cho rằng, cần gắn kết chặt chẽ nền kinh tế bạc với xu hướng chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Theo đó, cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý về thị trường carbon, qua đó tạo hành lang vững chắc nhằm khuyến khích người cao tuổi tham gia vào các dự án trồng rừng, nông nghiệp tuần hoàn và sản xuất nông nghiệp sạch. Để hiện thực hóa mục tiêu này, các chính sách cần đi kèm với đòn bẩy hỗ trợ về công nghệ, vốn vay ưu đãi và thiết kế những giống cây trồng thân thiện với môi trường. Hơn thế nữa, cần đào tạo kỹ năng số cho lực lượng lao động đặc thù này, giúp họ dễ dàng phát huy trí tuệ trên các nền tảng số hóa, qua đó đóng góp một phần quan trọng vào mục tiêu quốc gia.

Về mặt chính sách, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đề xuất, cần xây dựng chiến lược quốc gia về kinh tế bạc, đưa vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và chương trình hành động về dân số, quan tâm nhu cầu về sản phẩm, dịch vụ thân thiện với người cao tuổi, tạo ra cơ hội việc làm cho nhóm người này. Cần phát triển thị trường và hạ tầng dịch vụ, khuyến khích doanh nghiệp sản xuất sản phẩm phù hợp cho người cao tuổi từ dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe, thiết bị hỗ trợ đến xây dựng trung tâm chăm sóc tại cộng đồng, du lịch nghỉ dưỡng, khu sinh hoạt văn hóa, thể thao cho người cao tuổi. Bên cạnh đó, cần thông tin, truyền thông và thay đổi nhận thức xã hội về người cao tuổi như những chủ thể năng động, sáng tạo; tạo các giải thưởng và danh hiệu vinh danh người cao tuổi khởi nghiệp, đóng góp vì cộng đồng, đồng thời khuyến khích gia đình và cộng đồng tôn trọng, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục cống hiến.