3 thách thức đối với tham vọng công nghệ của Đông Nam Á

Hệ sinh thái công nghệ tại Đông Nam Á đang phát triển với tốc độ vượt bậc. Với những quốc gia có mức độ kết nối Internet thuộc hàng cao nhất thế giới, khu vực này đang đứng trước một làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ khi có hơn 500 triệu người dùng Internet.

Cùng với sự mở rộng của nền kinh tế số, lĩnh vực trung tâm dữ liệu tại Đông Nam Á được dự báo sẽ tăng trưởng bùng nổ, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm khoảng 15% trong giai đoạn 2023 - 2030.

ASEAN hiện đã trở thành nền kinh tế lớn thứ năm thế giới. Trong tương lai, chuyển đổi số cùng các công nghệ quan trọng và mới nổi sẽ đóng vai trò then chốt đối với tăng trưởng và phát triển của Đông Nam Á.

Tuy nhiên, khi khu vực này tăng tốc theo đuổi các chiến lược tăng trưởng dựa trên công nghệ cao, các chuyên gia cảnh báo ASEAN sẽ phải đối mặt với ba thách thức mang tính cấu trúc: năng lực, địa chính trị và tính bền vững.

Trên khắp Đông Nam Á đang xuất hiện một cuộc chạy đua nhằm giành phần trong “miếng bánh” công nghệ cao, dù là vì mục tiêu tăng trưởng kinh tế, niềm tự hào quốc gia hay mong muốn leo lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị công nghiệp.

Ngay cả những nền kinh tế vốn phụ thuộc nhiều vào sản xuất thâm dụng lao động hoặc nông nghiệp cũng đang nuôi tham vọng tham gia vào làn sóng công nghệ cao.

Ví dụ, Lào, vốn trước đây đứng bên lề của sự bùng nổ công nghệ, hiện đang đẩy nhanh nỗ lực xây dựng hạ tầng trung tâm dữ liệu. Trong khi đó, Campuchia đang thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp bán dẫn thông qua nhiều sáng kiến do chính phủ dẫn dắt.

Những nền kinh tế này muốn giành vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu về bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) bằng cách thu hút đầu tư nước ngoài và tăng cường kết nối với khu vực.

Tuy nhiên, tham vọng lớn đi kèm với thách thức lớn. Theo ông Joseph Liow, Giáo sư về các vấn đề Đông Á tại Trường Chính sách Công Lee Kuan Yew, Đại học Quốc gia Singapore, các quốc gia cần nguồn nhân lực có tay nghề cao; Khung pháp lý quốc gia ổn định và nhất quán để tạo tính dự đoán cho nhà đầu tư; sự ổn định chính sách và chính trị để bảo đảm quá trình triển khai và đầu tư suôn sẻ, cùng cơ chế hợp tác công - tư hiệu quả để thu hút doanh nhân và các quỹ đầu tư mạo hiểm.

Điều này đòi hỏi không chỉ chính sách trong nước mạnh mẽ nhằm phát triển nhân lực và xây dựng hạ tầng, mà còn cần sự hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực.

Ông Liow cho biết: "Ở đây nảy sinh một nghịch lý rằng cạnh tranh lành mạnh là cần thiết để các nền kinh tế tiến lên, nhưng hợp tác khu vực lại ngày càng quan trọng".

Chính vì vậy, ASEAN đang thúc đẩy hoàn tất Hiệp định Khung Kinh tế Số (DEFA) trong năm nay. Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn nhiều khó khăn do khoảng cách về mức độ số hóa và phát triển giữa các nước; Sự phân mảnh trong quy định pháp lý cùng lo ngại về chủ quyền dữ liệu.

Dẫu vậy, vấn đề lớn hơn có lẽ nằm ở chỗ những nỗ lực này diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt và các đường rạn nứt địa chính trị ngày càng rõ rệt.

Ông Liow lý giải, hợp tác khoa học và đầu tư xuyên biên giới, vốn là yếu tố then chốt để khu vực nâng cấp chuỗi giá trị công nghệ, đang ngày càng bị “vũ khí hóa”.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc, công nghệ đã trở thành tài sản chiến lược, và sự phụ thuộc lẫn nhau vốn từng thúc đẩy phát triển công nghệ nay lại trở thành nguồn rủi ro.

Sự phân tách ngày càng sâu giữa Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ cũng đang tác động mạnh đến Đông Nam Á. Để né các mức thuế quan do chính quyền Trump áp đặt, nhiều công ty, bao gồm các doanh nghiệp Trung Quốc đã áp dụng chiến lược “Trung Quốc + 1”.

Tuy nhiên, chính quyền Trump đang xem xét nghiêm ngặt chiến lược dịch chuyển chuỗi cung ứng này. Washington đã đặt điều kiện trong các thỏa thuận thương mại với Indonesia, Malaysia và nhiều quốc gia khác, yêu cầu các nước phải có biện pháp nghiêm túc để giải quyết vấn đề trung chuyển hàng hóa nhằm né thuế.

Tình hình mới này đang buộc các doanh nghiệp Đông Nam Á tìm kiếm nguồn nhập khẩu thay thế để thay thế các linh kiện Trung Quốc hiện đang nằm trong tầm giám sát của Mỹ.

Tham vọng công nghệ của Đông Nam Á cũng đặt ra những thách thức lớn đối với môi trường và mục tiêu phát triển bền vững. Lượng năng lượng cần thiết để vận hành AI và điện toán đám mây là vô cùng lớn.

Một số ước tính cho thấy tốc độ tăng trưởng hiện nay của AI có thể khiến lượng phát thải carbon dioxide tăng thêm từ 24 đến 44 triệu tấn.

Trong khi đó, sự gia tăng nhanh chóng của hạ tầng trung tâm dữ liệu cũng đặt áp lực lớn lên hệ thống điện. Quy mô nhu cầu năng lượng như vậy có thể đe dọa các nỗ lực chống biến đổi khí hậu.

Đối với Đông Nam Á, khí hậu nhiệt đới càng khiến vấn đề trở nên phức tạp do chi phí làm mát cao hơn. Điều này đặc biệt khó khăn đối với các quốc gia như Indonesia, Philippines và Việt Nam, vốn đang nỗ lực giảm phụ thuộc vào than đá và nhiên liệu hóa thạch.

Hiện nay, công suất năng lượng tái tạo vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu năng lượng trong ngắn và trung hạn, và nhu cầu này sẽ còn tăng mạnh khi các quốc gia tiếp tục đẩy mạnh phát triển công nghệ.

Để thành công, các quốc gia trong khu vực phải giải quyết được “bài toán ba chiều” gồm năng lực, địa chính trị và tính bền vững.

Nếu các quốc gia có thể xây dựng năng lực nội tại, đồng thời tăng cường hợp tác khu vực để hình thành một hệ sinh thái công nghệ sâu rộng, trong khi vẫn ứng phó hiệu quả với cạnh tranh giữa các cường quốc và không làm suy yếu các mục tiêu bền vững, thì Đông Nam Á hoàn toàn có thể vươn lên dẫn đầu làn sóng công nghệ mới.