Sàn giao dịch carbon: Động lực chuyển dịch dòng vốn đầu tư

Khuôn khổ thí điểm và áp lực lên nhóm ngành trọng điểm

Chính phủ đã thể hiện quyết tâm cao độ trong việc hiện thực hóa cam kết Net Zero khi liên tiếp ban hành các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, tạo hành lang cho thị trường carbon trong nước vận hành. Điểm nhấn chính sách đầu năm là sự kiện Chính phủ ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP vào tháng 1/2026 quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của sàn giao dịch carbon, tiếp đó là Quyết định 263 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025-2026.

Theo lộ trình phát triển, từ 2025-2029 sẽ là giai đoạn thí điểm sàn giao dịch carbon tại Việt Nam. (Ảnh minh họa)

Lộ trình phát triển thị trường carbon đã được định hình rõ ràng thông qua việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 06/2022/NĐ-CP bằng Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Theo đó, thời gian vận hành thí điểm sàn giao dịch sẽ kéo dài đến hết năm 2028 và chính thức vận hành cùng cơ chế đấu giá từ năm 2029. Trong giai đoạn thí điểm hiện tại, cơ quan quản lý sẽ phân bổ hạn ngạch miễn phí tập trung vào ba lĩnh vực phát thải trọng điểm gồm nhiệt điện, sản xuất sắt thép và sản xuất xi măng.

Cơ chế vận hành trong giai đoạn này được thiết kế với độ mở nhất định để các doanh nghiệp làm quen. Các đơn vị được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% hạn ngạch phát thải và được phép vay mượn tối đa 15% hạn ngạch của năm sau để sử dụng cho năm trước.

Để khuyến khích sự tham gia, phí dịch vụ và lưu ký trong giai đoạn thí điểm được áp dụng cơ chế miễn phí. Quy trình giao dịch sẽ được thực hiện khép kín thông qua sự phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (vận hành sàn), Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (thanh toán, lưu ký) và các ngân hàng thanh toán.

Dư địa tăng trưởng và động lực chuyển dịch dòng vốn đầu tư

Xét về tiềm năng cung ứng hàng hóa, Việt Nam sở hữu lợi thế lớn với diện tích rừng lên tới 14,8 triệu ha, tạo nguồn cung tín chỉ carbon dồi dào từ các dự án bù đắp. Bên cạnh đó là tiềm năng lớn từ năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, sinh khối và các dự án tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, mức định giá khởi điểm của thị trường trong nước hiện đang ở mức rất hấp dẫn so với mặt bằng chung thế giới.

Dữ liệu thống kê cho thấy giá tín chỉ carbon tại Việt Nam hiện chỉ dao động khoảng 5 USD/tấn CO2. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức giá trung bình 37 USD/tấn CO2 của 26 hệ thống giao dịch phát thải (ETS) trên thế giới được ghi nhận trong năm 2025. Sự chênh lệch này vừa là thách thức nhưng cũng mở ra cơ hội tăng trưởng giá trị lớn trong tương lai khi thị trường Việt Nam dần liên thông với khu vực và quốc tế sau giai đoạn thí điểm.

Trên thực tế, những năm gần đây, Việt Nam đã thành công với các thương vụ bán tín chỉ carbon với tổng giá trị giao dịch hàng chục triệu USD. Tuy nhiên để thị trường carbon có thể trở thành nguồn lực hàng tỷ đô la cho quá trình chuyển đổi năng lượng, đồng thời nâng vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, và tín chỉ carbon lẫn hạn ngạch phát thải còn dư của các doanh nghiệp phát triển thực sự trở thành "tiền tệ xanh" của tương lai - việc vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon để thực hiện các giao dịch trên sàn này là tất yếu.

Các chuyên gia nhận định cùng với đó, việc Việt Nam thí điểm vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon, là một định hướng lớn để "làm chủ" và lưu thông, phân phối dòng vốn "tiền tệ" xanh chủ động thay cho chỉ tận dụng khai thác và bán ra quốc tế. Đặt trong bối cảnh Việt Nam đã phát triển Trung tâm tài chính quốc tế - dấu mốc quan trọng của thị trường tài chính nói riêng và nền kinh tế nói chung - đây sẽ là sàn giao dịch hàng hóa xanh quan trọng, đa dạng hàng hóa và tăng sức hấp dẫn, thu hút tối đa các dòng vốn toàn cầu.

Quy trình hoạt động của sàn giao dịch carbon: Các hàng hóa được giao dịch gồm tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải còn dư của doanh nghiệp. Giao dịch trên sàn là giao dịch ký quỹ trước. (Nguồn: Chứng khoán BIDV)

Chứng khoán BIDV (BSC) nhận định việc đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động cũng sẽ tạo ra những tác động trái chiều lên cộng đồng doanh nghiệp và bức tranh thị trường tài chính nói chung.

Theo chuyên gia phân tích, đối với các ngành thâm dụng năng lượng và phát thải cao như nhiệt điện, thép, xi măng, áp lực chi phí sẽ gia tăng buộc các đơn vị này phải thay đổi công nghệ hoặc mua thêm tín chỉ. Ngược lại, nhóm doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, lâm nghiệp, công nghệ môi trường và các đơn vị sở hữu quỹ đất rừng lớn sẽ được hưởng lợi trực tiếp trong trung và dài hạn.

Trên thị trường chứng khoán, biến số mới này sẽ làm thay đổi biên lợi nhuận và mô hình định giá của nhiều doanh nghiệp niêm yết.

"Xu hướng thực hành ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đang chuyển dịch mạnh mẽ từ tự nguyện sang bắt buộc nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này được kỳ vọng sẽ giúp thị trường chứng khoán Việt Nam thu hút dòng vốn đầu tư mới từ các quỹ tài chính xanh và đầu tư ESG, thay đổi định giá dài hạn của các nhóm ngành liên quan", chuyên gia BSC nhận định.