“Giải cơn khát” điện xanh cho doanh nghiệp

Thị trường năng lượng tái tạo tính đến thời điểm này, đã có nhiều chính sách được ban hành, nhằm định hướng, thúc đẩy doanh nghiệp chủ động hơn trong chuyển đổi năng lượng để đáp ứng yêu cầu ESG, RE100 và chuỗi cung ứng xuất khẩu.

Tuy nhiên, thực tế triển khai tại nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất lại đang “tắc” ngay ở khâu cơ bản nhất, đó là giấy phép hoạt động điện lực và tính pháp lý của hợp đồng. Điều này khiến thị trường không thể mở cửa, ngân hàng không thể giải ngân và doanh nghiệp tiếp tục mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn “khát điện xanh nhưng không thể mua được”.

Dễ mô hình, khó triển khai

Các khu công nghiệp (KCN) và khu chế xuất (KCX) hiện là nơi tập trung phụ tải lớn nhất của nền kinh tế. Đặc thù sản xuất liên tục, tiêu thụ điện ổn định vào ban ngày, cộng với diện tích mái nhà xưởng, kho bãi rất lớn khiến đây trở thành “điểm rơi” lý tưởng để phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) và các mô hình mua bán điện theo cơ chế (DPPA). Tuy nhiên, thị trường lại đang phát triển chậm hơn nhiều so với tiềm năng và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Đặc biệt mô hình ESCO (bên thứ ba đầu tư hệ thống ĐMTMN bán lại sản lượng điện cho doanh nghiệp) đang bị hạn chế về cơ chế, thủ tục và giấy phép. Một nghịch lý đang diễn ra ở nhiều địa phương, dự án điện mặt trời mái nhà bán điện tại chỗ, không phát lên hệ thống điện quốc gia, nhưng vẫn bị áp điều kiện giấy phép hoạt động điện lực tương tự như một dự án phát điện thương mại bán lên lưới. Đây chính là “điểm nghẽn lớn nhất” đang làm thị trường không thể phát triển nhân rộng.

Thực tế, do vướng giấy phép, nhiều dự án buộc phải ký dưới dạng “hợp đồng dịch vụ năng lượng” hoặc “hợp đồng thuê thiết bị”, điều đáng chú ý, dạng hợp đồng này đã không hợp lệ với ngân hàng, bởi không có dòng tiền đảm bảo. Điều này đồng nghĩa với việc ngân hàng không giải ngân, khiến dự án bị ách tắc.

Tháo đúng nút thắt

Thực tế cho thấy, thị trường không thiếu nhu cầu, cũng không thiếu nhà đầu tư. Điều thị trường thiếu là một cơ chế thống nhất, minh bạch và phù hợp bản chất. Do đó cần sửa chính sách theo hướng phân loại rõ mô hình, thủ tục rõ ràng, đồng bộ giúp doanh nghiệp có hành lang pháp lý để triển khai thực hiện.

Để thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà, tôi cho rằng hiện nay cần đặt trọng tâm vào Nghị định 58/2025/NĐ-CP và Nghị định 57/2025/NĐ-CP ngày 03/3/2025 của Thủ tướng, theo hướng “định danh đúng mô hình - quản lý đúng rủi ro”. Đề xuất với Nghị định 58/2025/NĐ-CP phân loại 3 nhóm ĐMTMN. Nghị định cần định danh rõ 3 nhóm điện mặt trời mái nhà bao gồm: Tự sản xuất, tự tiêu thụ (không bán điện); Mô hình ESCO (bên thứ ba) đầu tư, bán điện trực tiếp cho khách hàng tiêu thụ tại chỗ trong cùng khu hoặc địa điểm, không bán lên hệ thống điện quốc gia; Nhóm thứ 3 có bán điện dư lên lưới, trong đó có bán cho EVN hoặc bán cho “hàng xóm” tức là một khách hàng dùng điện bên cạnh. Với mô hình ESCO cần có chính sách cho bán điện tại chỗ, bổ sung khung hợp đồng tối thiểu, đủ tính pháp lý và điều kiện để ngân hàng đánh giá dòng tiền.

4 nhóm giải pháp

Để thúc đẩy phát triển điện mặt trời giúp doanh nghiệp sớm tiếp cận được nguồn năng lượng tái tạo, tôi kiến nghị bốn nhóm giải pháp sau:

Một là, cần sớm sửa đổi các hạn chế bất cập của Nghị định 57/2025/NĐ-CP về hoàn thiện cơ chế DPPA cho phép các bên tự thỏa thuận giá; mở rộng hạn mức bán điện dư; cho phép mua bán điện qua đường dây riêng và cho phép các công ty kinh doanh điện trong KCN được mua điện mặt trời mái nhà. Đối với Nghị định 58/2025/NĐ-CP cần sửa đổi bổ sung, mở rộng thêm chính sách cho mô hình ESCO, đồng thời khái niệm "điện mặt trời mái nhà" cũng cần được định nghĩa lại theo hướng thông thoáng hơn để linh hoạt tận dụng tối đa nguồn lực xã hội.

Hai là, minh bạch lộ trình giá điện hai thành phần. Khi cơ chế giá chưa ngã ngũ, nhà đầu tư và doanh nghiệp hoàn toàn bế tắc trong việc tính toán bài toán hiệu quả tài chính, dẫn đến việc thị trường bị chững lại.

Ba là, "cởi trói" quy định đối với tài sản công. Cần có cơ chế hợp tác phù hợp, minh bạch để khối tư nhân (người dân, doanh nghiệp) có thể chung tay khai thác hiệu quả tiềm năng khổng lồ từ phần mái của các trụ sở, trường học, bệnh viện, các cơ sở công lập.
Bốn là, cụ thể hóa các đòn bẩy tài chính. Cần thiết kế các chính sách ưu đãi thiết thực về thuế và triển khai các gói tín dụng xanh với lãi suất hợp lý để hỗ trợ doanh nghiệp giảm áp lực dòng tiền trong giai đoạn đầu tư.